Giống cà phê Catuai – Tiềm năng vượt trội từ phép lai với Bourbon đột biến

Nguồn gốc

Giống cà phê Catuai ra đời vào năm 1949 từ quá trình lai tạo giữa cây Caturra vàng (một giống đột biến của Bourbon) và cây Mundo Novo (con lai giữa Typica và Bourbon). Quá trình này được thực hiện bởi Viện Instituto Agronomico (IAC) tại bang Sao Paulo ở Campinas, Brazil. Mục tiêu của việc lai tạo này là để kết hợp những đặc tính nổi bật của hai giống cà phê: năng suất cao của Mundo Novo và kích thước nhỏ gọn của Caturra.

Sau nhiều năm nghiên cứu và lựa chọn phả hệ (lựa chọn các cây riêng lẻ qua các thế hệ kế tiếp), giống Catuai chính thức được giới thiệu vào năm 1972. Catuai nhanh chóng được chấp nhận và trồng rộng rãi tại Brazil nhờ vào năng suất cao và chất lượng tách cà phê tốt. Từ Brazil, giống cà phê này đã lan rộng đến các quốc gia khác ở Trung Mỹ như Honduras và Costa Rica.

Ý nghĩa cái tên

Catuai xuất phát từ tiếng la tinh “Guarani multo mom”, có nghĩa là “rất tốt”. Cái tên Catuai này thể hiện sự hy vọng, niềm tin của người nông dân vào chất lượng, năng suất hạt. Được lai tạo từ hai giống cà phê uy tín, giống cà phê Catuai được người trồng tin tưởng sẽ kế thừa thế mạnh của bố và mẹ để tạo ra những quả cà phê xuất sắc. 

Ngoài ra, cũng có giả thuyết cho rằng Catuai được đặt tên dựa trên hình dáng hạt của nó. Trong tiếng Bồ Đào Nha, cat là mèo, uai là hạt. Kết hợp 2 từ này với nhau, catuai được cho là để miêu tả vẻ ngoài hạt cà phê như bụng một chú mèo nhỏ.

Giống cà phê Catuai ra đời vào năm 1949 từ quá trình lai tạo giữa cây Caturra vàng (một giống đột biến của Bourbon) và cây Mundo Novo (con lai giữa Typica và Bourbon)

Đặc điểm sinh học

Catuai thừa hưởng những đặc tính tốt nhất từ cả hai giống cha mẹ. Giống như Caturra, Catuai có chiều cao tương đối thấp, cho phép trồng với mật độ cao hơn và dễ dàng tiếp cận quả trong quá trình thu hoạch. Các cành bên của cây thường rất sát với cành chính, giúp cây có khả năng chịu được gió mạnh và mưa to.

Catuai phát triển tốt nhất ở độ cao từ 1000m đến 1200m, nơi điều kiện khí hậu thuận lợi cho cây phát triển. Tuy nhiên, một nhược điểm lớn của giống cà phê này là khả năng chống chịu bệnh tật rất kém, đặc biệt là bệnh gỉ sắt lá cà phê. Để duy trì năng suất cao, Catuai cần được chăm sóc kỹ lưỡng và bón phân đầy đủ.

Cây cà phê Catuai có hai biến thể chính: quả vàng (Catuai-amarelo hay Yellow Catuai) và quả đỏ (Catuai-vermelho hay Maui Red Catuai).

– Yellow Catuai:

Yellow Catuai là loại Catuai phổ biến, được ưa chuộng nhất trong các biến thể của nó. Cây đặc trưng với thân mềm hơn các giống cây thông thường và màu quả chuyển vàng khi chín. Tuy nhiên, đặc thù thân cây mềm có thể do độ cao, khí hậu nơi cà phê được trồng cùng phương pháp thu hoạch.

– Maui Red Catuai:

Red Catuai có thân dày, cứng hơn Yellow Catuai. Quả khi chín có màu đỏ với hương vị phức hợp đa dạng. Thông thường, Red Catuai nổi bật cảm quan tựa như sôcôla và hạt, có một số điểm tương đồng với hương vị mịn và êm dịu.

Đặc điểm hương vị

Catuai có hồ sơ hương vị độc đáo và ổn định, nổi bật với độ đắng, ngọt tự nhiên. Hạt có thể bung tỏa những tầng cảm quan khác nhau tùy thuộc vào nguồn gốc và phương thức canh tác. Đặc biệt, khi được rang ở mức sáng hoặc vừa, Catuai cho bạn thấy rõ hương vị nhẹ nhàng của trái cây tươi, bạch đậu khấu, mật ong, sôcôla, caramel hay các loại hạt.

Hơn nữa, bạn có thể không có sự khác biệt lớn về hương vị giữa hai biến thể quả vàng và quả đỏ. Tuy nhiên, một số báo cáo cho rằng quả vàng dễ bị ảnh hưởng bởi lượng mưa trong quá trình chín. Catuai quả vàng thường có hương vị mạnh mẽ, đậm đà. Catuai quả đỏ có các lớp vị đa dạng hơn nhất là khi được trồng ở độ cao và điều kiện khí hậu phù hợp.

Giống cà phê Catuai có hai biến thể chính là quả vàng (Catuai-amarelo hay Yellow Catuai) và quả đỏ (Catuai-vermelho hay Maui Red Catuai)

Tùy vào đặc điểm sinh học cùng điều kiện tự nhiên của vùng trồng cà phê, mỗi giống cây sẽ có quá trình sinh trưởng khác nhau. Các nhà sản xuất sẽ dựa vào đó để nghiên cứu, áp dụng các phương thức thu hoạch, chế biến phù hợp. 

Cách thức sản xuất và chế biến cà phê Catuai phổ biến

– Thu hoạch

João Batista Pavesi – Nhà tư vấn sản xuất, Chuyên gia đánh giá chất lượng và Giáo sư tại Viện Giáo dục, Khoa học và Công nghệ Liên bang Espírito Santo ở Brazil cho biết: Vụ thu hoạch đầu tiên của Catuai thường chỉ diễn ra sau ba năm. Nếu được đầu tư nguồn nhân lực, máy móc trong thời gian dài thì thậm chí người nông dân còn có thể thu hoạch sớm hơn. Giống cà phê Catuai phản ứng tốt với việc bón vôi và phân, điều đó có nghĩa là người nông dân có thể thông qua việc quản lý tốt quá trình sản xuất để nâng cao năng suất cây trồng. 

– Sơ chế

Sérgio Pereira Parreiras – Nhà nghiên cứu khoa học tại IAC chỉ ra rằng, mỗi quốc gia sẽ lựa chọn các phương pháp sơ chế khác nhau. Tại Brazil, các phương pháp chế biến Catuai truyền thống và tự nhiên được ưa chuộng hơn vì chúng làm tăng thêm độ đậm đà cho tách cà phê và tạo ra hương vị độc đáo. Người trồng phơi khô hạt cà phê trên luống cao, sau khi đạt độ ẩm mong muốn thì tách vỏ khỏi quả bằng máy. Ở Trung Mỹ, phương thức phổ biến là phơi nắng và sấy cơ học, đồng thời, cách thức sấy khô tự nhiên trên luống cũng ngày càng được biến đến và sử dụng rộng rãi hơn.

Các vấn đề thường gặp trong sản xuất và chế biến cà phê Catuai 

Vấn đề lớn nhất mà Catuai phải đối mặt là khả năng chống gỉ, nhiễm nấm và sâu bệnh kém. Cùng với đó, Catuai còn có nhu cầu dinh dưỡng cao trong quá trình phát triển, đòi hỏi sự đầu tư và bảo dưỡng bổ sung từ người sản xuất trong giai đoạn sinh trưởng. Để giải quyết vấn đề này, các nông trại cần đầu tư nhiều hơn vào phân bón và lựa chọn vùng trồng đáp ứng nhu cầu của cây cà phê về thổ nhưỡng, khí hậu, lượng nước. Ngoài ra, các nhà nghiên cứu cũng dần tạo ra thế hệ giống mới cải thiện sức đề kháng. Thú vị là, tuy cùng một giống cây nhưng khi được trồng ở Brazil chúng lại ít bị gỉ hơn so với các vùng trồng khác. Bởi vì Brazil có thổ nhưỡng và điều kiện khí hậu ổn định, thích hợp để nuôi dưỡng các cây cà phê. 

Mặc dù cà phê Catuai tương đối khó trồng nhưng chúng vẫn được các nhà sản xuất yêu mến và trở thành giống cà phê phổ biến. Nguyên nhân của điều này là sự đa dạng hương vị đáng tự hào của Catuai. Tùy thuộc vào cách thức sản xuất, điều kiện vùng trồng mà hạt cà phê Catuai có thể phát triển nhiều thuộc tính và phẩm chất cảm quan khác nhau.

Vấn đề lớn nhất mà Catuai phải đối mặt là khả năng chống gỉ, nhiễm nấm và sâu bệnh kém

Ngày nay, cà phê Catuai được canh tác ở nhiều quốc gia khác nhau, chủ yếu là khu vực Mỹ Latinh với các biến thể cho quả màu vàng và màu đỏ do hiệu quả năng suất cao. 

Dưới đây là một số quốc gia trồng cà phê Catuai nổi tiếng:

– Brazil: Là quê hương của giống Catuai, Brazil trồng rất nhiều cà phê Catuai khác nhau. Trong đó, Minas Gerais, São Paulo và Bahia là những vùng trồng sở hữu cà phê Catuai chất lượng cao. 

– Colombia: Đất đai và khí hậu tại Colombia phù hợp cho cây cà phê Catuai phát triển. Các vùng trồng tiêu biểu bao gồm: Huila, Antioquia và Nariño.

– Costa Rica: Ngoài Brazil, đây là nước tiên phong trong việc trồng cà phê Catuai. Vùng trồng tiêu biểu: Tarrazú

– Guatemala: Antigua và Huehuetenango của Guatemala – nơi điều kiện khí hậu và độ cao phù hợp cho việc trồng cà phê là các vùng trồng nổi tiếng với cà phê Catuai

– Honduras: Santa Barbara là vùng trồng cà phê Catuai tiêu biểu của đất nước có sản lượng cà phê lớn như Honduras. 

– Mexico: Chiapas và Veracruz là hai vùng trồng đến từ Mexico trồng nhiều cà phê Catuai.

– Ethiopia: Bên cạnh các giống cà phê bản địa, một số vùng trồng tại Ethiopia cũng trồng cà phê Catuai để tận dụng năng suất cao của nó. 

– Peru: Các vùng như Cajamarca và Cusco của Peru cũng được biết đến với những lô cà phê Catuai hảo hạng. 

– El Salvador: Khu vực Santa Ana và Ahuachapán là hai đại diện tiêu biểu trồng giống cà phê Catuai ở El Salvador.

Giống cà phê Catuai được canh tác ở nhiều quốc gia khác nhau, chủ yếu là khu vực Mỹ Latinh

Giống cà phê Catuai là một trong những giống cà phê tiềm năng và được ưa chuộng trong ngành cà phê Specialty hiện nay. Nó đang được đánh giá cao về mặt chất lượng cà phê, đặc biệt là khi trồng ở độ cao và điều kiện khí hậu lý tưởng. Giống cà phê này cho ra hạt cà phê có vị ngọt, cân bằng và hương thơm phức hợp, thích hợp cho nhiều phương pháp rang và pha chế khác nhau. Điều này làm cho Catuai trở thành một lựa chọn ưa thích trong việc tạo ra các cà phê đạt chuẩn Specialty với các điểm số cao. Tiêu biểu là vào năm 2019, nhiều giống Catuai vượt ngưỡng điểm 80 theo tiêu chuẩn SCA. Các lô cày đã được đưa vào danh sách xếp hạng các loại cà phê ngon nhất thế giới, đồng thời được trao tặng Cup of Excellence trong hai năm liên tiếp tại Brazil.

Không dừng lại ở đó, sự linh hoạt của Catuai trong việc chịu được các điều kiện thời tiết khác nhau và khả năng thích ứng với nhiều loại đất. Ưu điểm này giúp nó phổ biến rộng rãi trên các vùng trồng cà phê trên thế giới. Nhờ vậy, Catuai không chỉ đóng góp vào sự đa dạng hóa sản xuất cà phê mà còn giữ vai trò quan trọng trong việc nâng cao chất lượng cà phê Specialty toàn cầu. 

Hơn thế, theo báo cáo từ Grand View Research, thị trường cà phê Specialty dự kiến sẽ tăng trưởng với tốc độ tăng trưởng hàng năm kép (CAGR) là 11.3% từ năm 2023 đến 2030. Nhu cầu cà phê Specialty cũng đang mở rộng, thúc đẩy bởi người tiêu dùng trẻ (tuổi từ 25-39), những người cởi mở hơn với việc thử nghiệm hương vị mới. Điều này khiến nhiều chuyên gia cà phê đưa ra nhận định, giống cà phê Catuai có thể được sẽ tiếp tục phát triển mạnh mẽ trong ngành cà phê Specialty, đáp ứng nhu cầu ngày càng tăng của thị trường đối với những tách cà phê chất lượng cao và đa dạng hương vị.

Giống cà phê Catuai là một trong những loại tiềm năng và được ưa chuộng trong ngành cà phê Specialty hiện nay

Tạm kết 

Giống cà phê Catuai có nguồn gốc từ Brazil, là kết quả của quá trình lai tạo và nghiên cứu kỹ lưỡng, đã mang lại những lợi ích đáng kể cho ngành cà phê nhờ sự kế thừa đặc điểm năng suất, chất lượng từ bố mẹ. Mặc dù quá trình sản xuất, chăm sóc cây cà phê còn đối mặt với nhiều thách thức nhưng nó vẫn được đánh giá cao nhờ hương vị phong phú và tiềm năng kinh tế. Chúng ta có thể tin tưởng vào tương lai đầy hứa hẹn của cà phê Catuai với những đóng góp quan trọng vào sự đa dạng của ngành cà phê Specialty toàn cầu.

Hình ảnh do XLIII Coffee sưu tầm

Câu 1: Nguồn gốc ra đời của giống cà phê Catuai là gì?

Cà phê Catuai ra đời vào năm 1949 từ quá trình lai tạo giữa giống Caturra vàng và giống Mundo Novo.

Câu 2: Mục tiêu của việc lai tạo giống Catuai là gì?

Mục tiêu của việc lai tạo giống Catuai là để kết hợp những đặc tính nổi bật của hai giống cà phê: năng suất cao của Mundo Novo và kích thước nhỏ gọn của Caturra.

Câu 3: Tên gọi “Catuai” có ý nghĩa gì?

Tên gọi “Catuai” xuất phát từ tiếng Latin “Guarani multo mom”, có nghĩa là “rất tốt”, thể hiện sự hy vọng và niềm tin của người nông dân vào chất lượng và năng suất của giống cà phê này.

Câu 4: Đặc điểm sinh học của cây cà phê Catuai là gì?

Trả lời: Cây cà phê Catuai có chiều cao tương đối thấp, cành bên sát với cành chính, phát triển tốt nhất ở độ cao từ 1000m đến 1200m, nhưng có khả năng chống chịu bệnh tật kém, đặc biệt là bệnh gỉ sắt lá cà phê.

Câu 5: Hương vị của cà phê Catuai có đặc điểm gì?

Cà phê Catuai có hồ sơ hương vị độc đáo và ổn định, nổi bật với độ đắng, ngọt tự nhiên, và có thể bung tỏa những tầng cảm quan khác nhau như trái cây tươi, bạch đậu khấu, mật ong, sôcôla, caramel và các loại hạt.